به گزارش اداره کل روابط عمومی و امور بین‌الملل ستاد امر به معروف و نهی از منکر کشور، کرسی علمی ترويجی «منطق عقلانی قرآن درباره امربه‌معروف و نهی از منکر و نسبت آن با چالش‌های عینی انجام فریضه در جامعه» با ارائه‌ حجت‌الاسلام سجاد دین‌پرستی صالح و با نقد و بررسی حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید محمدکاظم حکیم و جناب دکتر محمد دین‌محمدی و نیز دبیری علمی حجت‌الاسلام علی‌رضا گودرزی مورخ روز یکشنبه ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۳ در این پژوهشکده برگزار شد.

در این جلسه جناب حجت‌الاسلام دین‌پرستی ضمن تشکر از پژوهشکده امربه‌معروف و نهی از منکر به جهت اهتمام به برگزاری کرسی‌های علمی ترویجی و نیز تشکر از ناقدان محترم، به معرفی مباحث خود پرداخت و اظهار داشت: حوزه علمی بحث در این پژوهش، تفسیر قرآن، اجتماعی-فرهنگی، تربیتی است و روش اتخاذی آن استظهار-تبیین می‌باشد.

حجت‌الاسلام دین‌پرستی ابتدا با مطرح نمودن چالش‌های موجود در بحث امربه‌معروف و نهی از منکر به عوامل اصلی این چالش‌ها پرداخت و آن‌ها را شامل: عدم تناسب تلقی سنتی از فریضه بر اساس منابع و متون فقهی با واقعیات جوامع پیچیدۀ کنونی، حاصلِ تحلیلِ ناقص از منابع، حتی در فضای سنت، شبهاتِ دارای پاسخ ذکر و تمرکز اصلی پژوهش خود را بازنگری در تحلیل منابع، برای جلوگیری از عامل دوم بیان نمود.

این پژوهشگر در ادامه مهم‌ترین بخش مسئله را مفهوم شناسی دقیق پنج واژه در تبیین منطقِ قرآنی–عقلانیِ فریضه توصیف کرد و ابراز داشت: مفهوم امرونهی یعنی طلب عالیِ مستعلی-طلب انجام یا ترکِ کاری، از طرفِ شخصی که برتر از مخاطب (مأمور و منهی) است؛ در بحث لغوی-اصولی: صدقِ امرونهی صحیح، مقتضی وجود واقعیِ علو و استعلا است که مراد از علو در اینجا: ولایت برتری ایمانیِ اجتماعیِ طبیعی است که نتیجه‌اش، پیروی دیگران از مؤمنِ افضل و حرف‌شنوی مخاطبان از آمر و ناهی است؛ و مفهوم استعلاء (عرفی-اخلاقی): استفاده از ظرفیتِ علوِّ پدید آمده و طلب به پشتوانۀ علّو ایمانیِ طبیعی، نه برتری‌جویی (استکبار) یا خود بزرگ‌پنداری (تکبر). همچنین اجتماعی بودن سنخِ این بحث، مستلزم آن است که به مفهوم شناسی مخاطب پذیری- جامعه‌پذیری نیز بپردازیم.

وی معروف و منکر را حسن و قبح ثبوتی (عندالله) و اثباتی (عند المخاطب) معرفی کرد و ابراز داشت: معروف: فعلِ اختیاریِ ممدوح نزد شارع مقدس و بهنجار نزد مخاطب امرونهی است و منکر: فعلِ اختیاریِ مذموم نزد شارع مقدس و نابهنجار نزد مخاطب امرونهی.

ایشان در بخش نتیجه‌ مفهوم‌شناسی، با ذکر این نکته که «از مقومات مفهومی معروف و منکر این است که مخاطب نیز، آن کار را خوب یا بد بداند؛ 

که از آن با عنوان مخاطب پذیر بودن معروف و منکر یا امربه‌معروف و نهی از منکر یاد می‌شود» گفت: بر اساس این مفهوم شناسی و ساختارشناسی، قرآن کریم، نه امربه‌معروف و نهی از منکر را وظیفه‌ای همگانی می‌داند، نه امر به هر واجب و نهی از هر حرامی را می‌خواهد و نه هر شخص خطاکاری را مخاطب امرونهی می‌شمارد. وی نتیجه مفهوم شناسی را این‌گونه عنوان نمود: «ثمرۀ اشتراط به علو و استعلاء تسهیل انجام فریضه در درون آمر و ناهی و افزایش احتمال تأثیر است»؛ یعنی وجود این دو ویژگی، هم انجام فریضه را تسهیل می‌کند و احتمال تأثیرش را بالا می‌برد و هم مخاطب نمی‌گوید: » به تو مربوط نیست «لذا هرچقدر مراتب ایمانی انسان‌ها بالاتر رود، رفتار بهتری با دیگران خواهند داشت و درنتیجه جایگاه مقبول‌تر و رفیع‌تری در جامعه خواهند یافت. قرآن کریم از همین ظرفیت اجتماعی که به‌صورت طبیعی اتفاق می‌افتد، برای ارتقاء فرهنگی و نیز جلوگیری از سقوط و انحطاط فرهنگی جامعه به بهترین شکل، استفاده می‌کند.

حجت‌الاسلام دین‌پرستی در بخش پایانی مباحث خود با اشاره به آیات مستقیم مکیو نیز با اشاره به آیات سور مدنی به ذکر نکات مستنبط از این آیات پرداخت.

وی در انتها افزود: در مقام عمل، برای این مبحث چالش‌های اجتماعی وجود دارد که بخشی به خاطر عدم تناسب تلقی سنتی از واقعیات جوامع پیچیدۀ کنونی و بخشی دیگر حاصلِ تحلیلِ ناقص از منابع است و نیز بخشی می‌تواند شبهاتِ دارای پاسخ باشد.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید محمدکاظم حکیم به‌عنوان اولین ناقد این کرسی علمی ترویجی ضمن تقدیر از پژوهشکده امربه‌معروف و تشکر از مطالب ارائه‌شده، اشکالات این مباحث را در سه ساحت شکلی، مبنایی و محتوایی عنوان نمود و ابراز داشت: قاعدتاً ابتدا ویژگی‌های مثبت و نوآوری‌ها، مطرح می‌شوند کـه بنـده، هرچه تـأمّـل کردم، به‌جز یک مورد، در حدّ استـظهار ندیدم. در پایان صفحه ۲۵ طرح نامه، به حکومت صالحان ازنظر نظام سیاسی اسلام اشاره‌کرده‌اند. 

ازلحاظ روشی-شکلی، قـاعـده بـر ایـن است کـه ابتدا مسئـلـه به‌طور دقیـق تعـریف شود، به پیشینه‌ی بحث پرداخته شود، روش علمی، مبانی و پیش‌فرض‌ها معرفی شوند و پس از مفهوم‌شناسی، نوبت به بررسی فرضیه و اثبات علمی ادّعای موردنظر برسد. که ما در این طرح عدم رعایت ساختار بحث مانند انحراف از عنوان کرسی، به مسئله‌ «شرایط و متصدیان امربه‌معروف»، عدم بیان پیشینه بحث، مفهوم‌شناسی و نتیجه گیری را شاهد هستیم.

از نظر مبنایی، فقدان نظریه متنی یا تفسیری در عین نپذیرفتن نظرات مفسران به ویژه فقها در برداشت از قرآن کریم و ازلحاظ محتوایی،یکی از اشکالات عمده، ضعف در فهم زبان عربی است و همچنین استظهارهای بدون پشتوانه، فقدان ادله، مصادره به مطلوب در استدلال برای بیان شرایط متصدیان امر به معروف، عدم تتبع آیات ناظر و نقص های دیگر در ارائه ایشان مطرح است که در گزارش کامل ارائه می گردد.

در ادامه جلسه نقد و بررسی، جناب دکتر محمد دین‌محمدی به‌عنوان دومین ناقد این کرسی علمی ترویجی ضمن تقدیر و تشکر از ارائه‌دهنده محترم، مطالب ارائه‌شده را مفید ارزیابی کرده و ابراز داشت: این کرسی دارای محسناتی بوده و نیاز جامعه امروز به بحث، بسیار احساس می‌شود.

این استاد حوزه و دانشگاه ضمن اظهار این نکته که “در فرایند کنترل اجتماعی نیازی به علو نیست و حتی نیازی به استعلاء نیست؛ اما اگر نیاز به حضور ابزار کنترل رسمی شد قطعاً علو قدرتی و اعتباری نیاز است“، در سه مقدمه به تبیین مباحث و نقد خود پرداخت.

دکتر دین‌محمدی در پایان مطالب و ارزیابی خود، با مطرح نمودن سؤالات و ابهاماتی ناظر به برخی از مسائل باقی‌مانده در نظریه مذکور؛ اظهار داشت: نظریه فوق در مورد این سؤالات ساکت است و برای پوشش دادن این دغدغه‌ها نیاز به استدلال بیشتر احساس می‌گردد.

 ۱– شیوه تشخیص قوت هنجاری و ملاک برای ناهنجاری بودن چیست؟

 ۲– اگر ناهنجاری به‌اندازه‌ای قوی شده باشد که تبدیل به یک هنجار شایع در جامعه بشود در این صورت چه باید کرد؟ (فضای آنومی)

 ۳– اگر فعل به فضای « بی‌تفاوتی اجتماعی » دچار شود یعنی اکثریت آن را امر بد می‌دانند ولی مانند داستان « عادات در مقابل آداب » در مقابل او صبر پیشه کرده و یا واکنشی نشان نمی‌دهند و یا به هر دلیلی آن را بی‌اهمیت قلمداد کنند چه باید کرد؟